Μαρτυρίες από την Κατοχή: Το Σαμποτάζ, οι Εκτελέσεις και οι Καταστροφές στην Καλαμπάκα (1943)

[ 0:09-0:32]

Φ.Ψ. Εγώ ονομάζομαι Ψύρρας Φώτης εργάζομαι στη Βιβλιοθήκη Καλαμπάκας ως μηχανικός πληροφορικής.

Ν.Σ. Κι εγώ είμαι η Νικολέτα Σιώρη. Εργάζομαι ως Βιβλιοθηκονόμος στη Βιβλιοθήκη Καλαμπάκας.  Σήμερα βρισκόμαστε στη βιβλιοθήκη Καλαµπάκας, 21/03/2024.  Για να καταγράψουμε τις πληροφορίες που θα μας έδωσε ο κύριος; Το όνομά σας παρακαλώ;

[0:33-0:50] Δ.Κ. Είμαι ο Δημήτρης Κωνσταντινίδης, είμαι εκπαιδευτικός.   Έχω υπηρετήσει 35 χρόνια στα σχολεία της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, μεταξύ αυτών και στην Καλαμπάκα κάποια χρόνια.   Ασχολούμαι με την τοπική ιστορία και έχω συγγράψει σχετικά.

[ 0:51-1:03 ]

Η μαρτυρία που θα σας πω και είναι ένας συνδυασμός μαρτυριών αφορά την περίοδο του πολέμου και της γερμανικής κατοχής και συνδέεται άμεσα με την περιοχή.

Ν.Σ. Σας ακούμε

[1:06 – 1.51] Δ.Κ. Μάλιστα, ας ξεκινήσουμε λίγο πριν τα γεγονότα.  Είμαστε τον Ιούνιο του 1943 στις 21/06/1943 γίνεται ένα πολύ μεγάλο και πολύ επιτυχημένο σαμποτάζ από τις δυνάμεις της αντίστασης στο Σαραντάπορο της Ελασσόνας. Εκεί λοιπόν υπονομεύουν μια φάλαγγα με γερμανικά φορτηγά. Εξολοθρεύουν περίπου 70 γερμανούς στρατιώτες,     τα φορτηγά, τα οποία μετέφεραν κυρίως καύσιμα και οπλισμό, τα ανατίναξαν και συνέλαβαν 78 αιχμαλώτους Γερμανούς.

[1:52 – 3:00]

Θα σας πω τη μαρτυρία, ένα συνδυασμό μαρτυριών, ξεκινώντας πρώτα από την μαρτυρία την οποία μου έδωσε ο καλαμπακιώτης στην καταγωγή αείμνηστος Λάζαρος Αρσενίου, ιστορικός και την οποία την έχω καταγεγραμμένη και στο βιβλίο.  Ο Λάζαρος Αρσενίου λοιπόν μου είπε ότι  ήταν στο σαμποτάζ και τους «80 αιχμαλώτους, ήταν 80 τους δέσαμε ανά 2 τα χέρια και τους μεταφέραμε από τα Χάσια στην Αβδέλα  και καταλήξαμε τελικά στην Καστανιά.  Εκεί τους ανέκρινα έναν προς έναν και ένας μόνο με έπεισε ότι ήτανε ενταγμένος στο κομμουνιστικό κίνημα και εισηγήθηκα στην διοίκηση της μεραρχίας τότε, της πρώτης μεραρχίας του ΕΛΑΣ που έδρευε στην Καστανιά Καλαμπάκας. Να χρησιμοποιηθεί για τις ανάγκες για τις υπηρεσίες.  

[3:01- 3:18]

Οι υπόλοιποι 78 αιχμάλωτοι από την Καστανιά μεταφέρθηκαν στα Δολιανά, στην Μονή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, στα Δολανιά της Κρανιάς, όπου και φυλακίστηκαν.»

[3:22-4:06]

Στη συνέχεια, έρχομαι να σας δώσω τη μαρτυρία του μαιευτήρα Θανάση Κλιάφα η καταγωγή του από την Κρανιά ζούσε και εργαζόταν στα Τρίκαλα, η οποία είναι και αυτή καταγεγραμμένη και περιγράφει τα γεγονότα της εκτέλεσης των Γερμανών αυτών στρατιωτών, τα οποία κατά τη γνώμη μου είναι συγκλονιστικά και αξίζουν να καταγραφούν. Για αυτό και τα επέλεξα να είναι ως η πρώτη καταγραφή.

Μου είπε λοιπόν, μακαρίτης πλέον,  γιατρός μαιευτήρας Θανάσης Κλιάφας σε μια συνέντευξη που του πήρα το 2007.

[4:07-5:45]

Μου περιέγραψε τα γεγονότα ως εξής: « Ανεβήκαμε», είμαστε πάντα το ‘43 καλοκαίρι του ’43. «Ανεβήκαμε στην Κρανιά μετά το τέλος του σχολείου στα τέλη Ιουνίου. Εκεί μάθαμε ότι ήταν φυλακισμένοι στο μοναστήρι 80 περίπου Γερμανοί στρατιώτες.  Κάποια μέρα, αφού πέρασαν 2 εβδομάδες πρέπει να ήταν 12, 13 Ιουλίου», σας περιγράφω αυτολεξεί αυτά που μου είπε όσο τουλάχιστον έχουν αποτυπωθεί με αυτόν τον τρόπο στη μνήμη μου.

«Πρέπει να ήταν, λέει το 12,13 Ιουλίου. Πέρασαν από τα σπίτια μας η τοπική οργάνωση του ΕΑΜ της Κρανιάς και μας διέταξαν να πάρουμε σκαπτικά εργαλεία και να τους ακολουθήσουμε.   Αν και ήτανε μέσα Ιουλίου, μέσα καλοκαιριού είχε ένα κρύο και έναν παράξενο αέρα που μας προδιέθετε ότι κάτι κακό θα συνέβαινε.  Ήμασταν περίπου 20 έως 25 Κρανιώτες, οι οποίοι με τα σκαπτικά μας εργαλεία φτάσαμε στο μοναστήρι.   Εκεί είδαμε καμιά πενηνταριά αντάρτες και είδαμε και Γερμανούς στρατιώτες, τους οποίους είχαν χωρίσει σε 3 ομάδες.

[5:46-6:57]

Η μία ομάδα είχε δεκαπέντε (15) στρατιώτες, η άλλη είχε σαράντα έναν (41) στρατιώτες και η υπόλοιπη ομάδα είχε είκοσι δύο (22).  Εμένα, οι ομάδες αυτές ήταν σε κάποια απόσταση μεταξύ τους και δεν είχαν οπτική επαφή, με βάλανε κοντά στην δεύτερη ομάδα.     Κάποια στιγμή ακούσαμε πυροβολισμούς, από κάποια απόσταση. Καταλάβαμε τι έγινε και το κατάλαβαν και οι αιχμάλωτοι.  Άρχισαν τότε να αγκαλιάζονται μεταξύ τους, να κλαίνε.  Μόνο λέει οι επικεφαλής αξιωματικοί, αυτοί έδειχναν αμετανόητοι και φωνάζοντας χάι Χίτλερ.   Σηκώσαμε τα όπλα μας και είχαν κάτι παλιά λιανοντουφέκια, τα οποία δεν έφτανε ούτε μία ούτε 2 σφαίρες για να σκοτώσουμε τον.. να σκοτώσουν άνθρωπο και τους πυροβολάγαμε σχεδόν εξ’ επαφής.    

[6:59-7:28]

Στη συνέχεια ανοίξαμε 3 ομαδικούς τάφους και τους θάψαμε ο καθένας που ήταν κοντά.  Πριν τους θάψουμε, μας διέταξαν να τους καταμετρήσουμε. Στην καταμέτρηση δεν βρήκαμε είκοσι δύο (22) βρήκαμε είκοσι έναν (21).   Το μυστήριο λύθηκε όταν την άλλη μέρα βρέθηκε κοντά στο ποτάμι και ο εικοστός δεύτερος στρατιώτης, ο Γερμανός νεκρός και αυτός».  

[7:29-7:51]

Αυτό ήταν περίπου το χρονικό της εκτέλεσης, όπως μου το περιέγραψε ο Θανάσης Κλιάφας, να σας πω ότι προς επίρρωση σε αυτό που μου είπε έρχεται και η μαρτυρία του Σαράφη,  όπως την καταγράφει στο βιβλίο του ΕΛΑΣ. Αναφέρει συγκεκριμένα και αυτό επιβεβαιώνει την ημερομηνία.

[7:52-8:43]

Λέει ότι στις 13/07/1943. « Ήμουνα με τον Βελουχιώτη και με έναν ουλαμό στρατιωτών βρεθήκαμε στα Δολιανά , όπου είχαμε αποφασίσει να μετακινήσουμε το νοσοκομείο που ήταν τότε των ανταρτών από τα Δολιανά να το πάμε στο Περτούλι. Τελικά το μετανιώσαμε και θα το πηγαίναμε στο Νεραϊδοχώρι που δεν είχε πρόσβαση οδική και δεν υπήρχε κίνδυνος εύκολης πρόσβασης από τους Γερμανούς. Εκεί λοιπόν, στις 13 Ιουλίου, κατά τις 09:00 το πρωί ακούσαμε πυροβολισμούς.  Ρωτήσαμε τι ακριβώς είναι οι πυροβολισμοί και μας είπαν ότι εκτέλεσαν κάποιους Γερμανούς στρατιώτες, τους οποίους είχαν φέρει από τα Χάσια.»

[8:44 -9:16]

Αυτό είναι το ιστορικό και ήθελα να σας πω ότι, κλείνοντας,  η αιχμαλωσία των στρατιωτών των Γερμανών και στη συνέχεια και η εκτέλεσή τους αποτέλεσε έναν από τους λόγους που αποφάσισαν οι Γερμανοί να οργανώσουν τη μεγάλη εκκαθαριστική επιχείρηση με την κωδική ονομασία Πάνθηρες, με την οποία κατέστρεψαν τα περισσότερα από τα χωριά και του Ασπροποτάμου και της ορεινής Καλαμπάκας σχεδόν όλα.

[9:17-9:30]

Ν.Σ. Τι ακριβώς, τι είδους καταστροφές έγιναν την εποχή εκείνη ποια ήταν τα αντίποινα; Γνωρίζετε; Έχετε πληροφορίες;

[9:31-10:43]

Δ.Κ.  Ναι, ναι, γνωρίζω, γνωρίζω ακριβώς τι ακριβώς τι έγινε. Όπου πέρασαν οι Γερμανοί στρατιώτες, τα χωριά καήκανε και όσοι κάτοικοι βρέθηκαν μέσα στα χωριά, [βήχει]   συγνώμη, εκτελέστηκαν.   Γλύτωσαν μόνο όσοι προνόησαν να φύγουν έγκαιρα από τα χωριά τους.

Οι καταστροφές είναι καταγεγραμμένες μάλιστα. Αν δεν το ξέρετε σας το λέω ότι η Καστανιά και ο Αμάραντος έχουν κηρυχθεί μαρτυρικά χωριά και βρίσκεται σε εκκρεμότητα  η αίτηση του δήμου Καλαμπάκας να αναγνωριστεί και η Καλαμπάκα ως μαρτυρική πόλη. Η αίτηση έχει υποβληθεί πριν από 2 χρόνια και εκκρεμεί ακόμη στην Επιτροπή την ανάλογη.   Θα σας πω ένα παράδειγμα για ..μιας και αναφερθήκαμε στην Κρανιά, η Κρανιά το 1943 είχε 780 σπίτια από τα 780 σπίτια κάψανε τα 765 και σκότωσαν τους 7 κατοίκους που βρήκαν στο χωριό.

[10:44-10:49]

Ν.Σ. Και σε ποιο χρόνο, σε πόσες μέρες, σε  πόσο χρονικό διάστημα έγιναν οι καταστροφές;

[10:50-11:17]

Ναι. Η επιχείρηση ξεκίνησε  18 Οκτωβρίου του 1943 με αφετηρία σχεδόν την Καλαμπάκα και διεσπάρη στα χωριά και του Ασπροποτάμου και της ορεινής Καλαμπάκας. Η επιχείρηση, η εκκαθαριστική επιχείρηση ολοκληρώθηκε στις 5 Νοεμβρίου, δηλαδή σε 18 μέρες.  Κάψανε γύρω στα 45 χωριά.

[11:18-11:21]

Ν.Σ. Σας ευχαριστούμε

Δ.Κ. Να ‘στε καλά.